استویا یک جادوی شیرین
استویا یکی از مهمترین دستاوردهای طبیعت در حوزه شیرینکنندههای بدون کالری است. این گیاه که ریشه در فرهنگ بومی پاراگوئه دارد، پس از معرفی علمی در اواخر قرن نوزدهم و شناسایی ترکیبات شیرین آن، به تدریج به یکی از پرکاربردترین جایگزینهای شکر در جهان تبدیل شد. امروزه از استویا در انواع نوشیدنیها، محصولات غذایی، دارویی و رژیمی استفاده میشود و با توجه به افزایش تقاضا برای محصولات سالمتر، انتظار میرود بازار جهانی آن در سالهای آینده همچنان با سرعت رشد کند.
استویا گیاهی چندساله از خانواده کاسنیان است که برگهای آن به طور طبیعی طعمی بسیار شیرین دارند. این گیاه امروزه به عنوان یکی از مهمترین جایگزینهای شکر در جهان شناخته میشود و در صنایع غذایی، نوشیدنی، داروسازی و مکملهای غذایی کاربرد گستردهای دارد. ترکیبات شیرینکننده موجود در برگ استویا، موسوم به استویول گلیکوزیدها، حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ برابر شیرینتر از شکر هستند، اما تقریباً کالری ندارند.
تاریخچه استویا
زادگاه اصلی استویا، مناطق نیمهگرمسیری کشورهای پاراگوئه و برزیل است. مردم بومی قوم گوارانی صدها سال پیش از ورود اروپاییها، برگهای این گیاه را برای شیرین کردن نوشیدنی سنتی «ماته» و همچنین به عنوان یک گیاه دارویی مصرف میکردند. آنها استویا را با نام Ka'a He'ê به معنی «گیاه شیرین» میشناختند و اعتقاد داشتند که این گیاه علاوه بر شیرینکنندگی، خواص درمانی نیز دارد.
چه کسی استویا را کشف کرد؟
اگرچه بومیان قرنها از این گیاه استفاده میکردند، اما نخستین دانشمندی که آن را به دنیای علم معرفی کرد، گیاهشناس سوئیسی Moisés Santiago Bertoni بود.
او در سال ۱۸۸۷ این گیاه را در پاراگوئه مشاهده کرد و تحقیقات خود را روی آن آغاز نمود. چند سال بعد، در سال ۱۹۰۵، گیاه به طور رسمی با نام علمی Stevia rebaudiana Bertoni ثبت شد. بخش «rebaudiana» از نام گیاه به افتخار شیمیدان پاراگوئهای Ovidio Rebaudi انتخاب شد؛ کسی که توانست مواد شیرین موجود در برگ استویا را مطالعه و توصیف کند.
چگونه مشخص شد استویا شیرین است؟
در واقع، این موضوع اولین بار توسط مردم بومی کشف شد. آنها متوجه شدند که با انداختن چند برگ استویا داخل چای یا نوشیدنیهای گیاهی، طعم آنها بسیار شیرین میشود. پس از آن، دانشمندان با انجام آزمایشهای شیمیایی دریافتند که شیرینی استویا ناشی از ترکیباتی مانند:
- استویوزید (Stevioside)
- ربادیوزید A (Rebaudioside A)
- ربادیوزید M
- ربادیوزید D
این ترکیبات بدون افزایش قابلتوجه قند خون، شیرینی زیادی ایجاد میکنند.
چرا استویا محبوب شد؟
محبوبیت جهانی استویا از دهه ۱۹۹۰ به بعد، بهویژه با افزایش نگرانی درباره چاقی و دیابت، رشد چشمگیری داشت. عوامل اصلی محبوبیت آن عبارتاند از:
- طبیعی بودن
- بدون کالری بودن
- شیرینی بسیار بالا
- مناسب برای افراد دیابتی
- عدم پوسیدگی دندان
- امکان استفاده در محصولات رژیمی
- جایگزین مناسب شیرینکنندههای مصنوعی مانند آسپارتام در بسیاری از محصولات.
فواید استویا
مطالعات علمی نشان دادهاند که استویا در صورت مصرف در محدوده مجاز میتواند مزایای زیر را داشته باشد:
- بدون کالری
- کمک به کاهش مصرف شکر
- مناسب برای بیماران دیابتی
- تأثیر بسیار ناچیز بر قند خون
- مناسب برای رژیم کاهش وزن
- عدم ایجاد پوسیدگی دندان
- دارای ترکیبات آنتیاکسیدانی در برگ خام
- قابل استفاده در رژیم کتوژنیک و کمکربوهیدرات.
استویا در چه محصولاتی استفاده میشود؟
امروزه استویا در صدها محصول غذایی به کار میرود، از جمله:
- نوشابههای بدون قند
- نوشیدنیهای انرژیزا
- آبمیوههای رژیمی
- آدامس
- شکلات
- بیسکویت
- بستنی
- ماست
- دسرها
- مربا
- ژله
- نوشیدنیهای پروتئینی
- شیرهای طعمدار
- سسها
- مکملهای غذایی
- شیرینکنندههای رومیزی
- برخی داروهای بدون نسخه.
بزرگترین مصرفکنندگان استویا در جهان
اگرچه آمار دقیقی از مصرف هر کشور منتشر نمیشود، اما بر اساس تولید، مصرف صنعتی و اندازه بازار، کشورهای زیر از بزرگترین مصرفکنندگان هستند:
- چین
- ژاپن
- ایالات متحده
- کره جنوبی
- برزیل
- آلمان
ژاپن از نخستین کشورهایی بود که استویا را بهصورت گسترده وارد صنایع غذایی کرد و چین امروزه علاوه بر مصرف بالا، بزرگترین تولیدکننده عصاره استویا در جهان نیز محسوب میشود.
میزان مصرف جهانی
استویا امروزه در هزاران محصول غذایی در بیش از ۱۵۰ کشور استفاده میشود. بخش نوشیدنیها بزرگترین مصرفکننده این شیرینکننده است و حدود ۳۶٫۸ درصد از درآمد بازار استویا را به خود اختصاص داده است.
میزان فروش سالانه بازار استویا
بر اساس گزارشهای بازار:
- ارزش بازار جهانی استویا در سال ۲۰۲۳ حدود ۵۱۳ میلیون دلار آمریکا برآورد شده است.
- پیشبینی میشود این رقم تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱٫۱۲ میلیارد دلار برسد.
- نرخ رشد سالانه مرکب (CAGR) بازار حدود ۱۱٫۹ درصد برآورد شده است.
بزرگترین تولیدکنندگان استویا
از مهمترین تولیدکنندگان و فرآوریکنندگان استویا میتوان به این کشورها اشاره کرد:
- چین (بزرگترین تولیدکننده جهان)
- پاراگوئه
- برزیل
- هند
- کنیا
چین سهم عمدهای از عصاره استویای مورد استفاده صنایع غذایی جهان را تولید میکند.
آیا استویا برای همه مناسب است؟
سازمانهای معتبر ایمنی غذا مانند سازمان جهانی بهداشت و سازمان غذا و داروی آمریکا استفاده از استویول گلیکوزیدهای تصفیهشده را در محدوده «میزان مصرف روزانه قابل قبول» ایمن میدانند. با این حال، مصرف متعادل همواره توصیه میشود.
